Maranga Mai! Te Reo and Marae in Crisis?

Maranga Mai! Te Reo and Marae in Crisis?

by Merata Kawharu

Paperback

$45.00
View All Available Formats & Editions
Choose Expedited Shipping at checkout for guaranteed delivery by Thursday, December 13

Product Details

ISBN-13: 9781869408053
Publisher: Auckland University Press
Publication date: 09/01/2014
Pages: 280
Product dimensions: 6.50(w) x 9.00(h) x 0.90(d)

About the Author

Merata Kawharu is the director of research at the University of Auckland’s JamesHenareMaoriResearchCenter and an associate professor of research at OtagoUniversity. She is the editor of Whenua: Managing Our Resources, a finalist in the 2003 Montana Book Awards, and Tahuhu Korero: The Sayings of Taitokerau, which won the Te Reo Maori category at the Nga Kupu Ora Book Awards in 2009. She was made a Member of the New Zealand Order of Merit for services to Maori education in 2012.

Read an Excerpt

Maranga Mai!

Te Reo and Marae in Crisis?


By Merata Kawharu

Auckland University Press

Copyright © 2014 Merata Kawharu
All rights reserved.
ISBN: 978-1-77558-731-6



CHAPTER 1

Ko te Rere o te Reo1

Merimeri Penfold


Mehemea ka ora te reo maori, ko te kawenga, kei mua I te aroaro o nga kaumatua me nga whanau. He whakahirahira nga kohanga reo, nga kura Maori, a, he whakatunga ta te Pouaka Whakaata Maori, engari ko te take matua o ta tatou mahi ki te whakaora haere i te reo Maori, kei nga ringaringa o nga matua me nga kaumatua. Mo matou, kei Te Hiku o Te Ika, kua mate pakaha haere te reo Maori me ona tikanga mai i te wa e tamariki ana ahau. He tino pakaha tenei, he morearea. Kua penei mo nga tupuranga e toru, anga atu. Kaua matou e tawhiti te titiro i o matou marae ki te kite i enei nekeneketanga. Kaore he tino nui nga whakamaramatanga. He mama atu i tera. Kei te whanau, kei te kainga te timatanga me te otinga. Engari kaore o matou kainga e whai tikanga ana ki te whakatinanatia i tetahi wahi e tautoko ana ki te whakaora haere i te reo Maori, na te mea kaore nga matua me nga kaumatua e ata whai hua ana i te reo Maori me ona tikanga mo ake tonu atu. Kei te tumanako ahau, engari e rangirua ana, a, e uaua ana te wa kei te heke mai.


Ko te Timatatanga


Ko Kurahaupo te waka, ko Pohurihanga te tangata. Ko matou nga uri o Pohurihanga, ko nga iwi tangata whenua o Te Hiku o Te Ika. He maha nga karangaranga maha i konei: Ngati Murikahara, Puhitiare, Ngai Takoto, Te Rarawa, Ngati Kahu, Te Ringamaui, Te Whanau Moana, Patukoraha, me te maha noa atu o nga karangaranga maha kei waenganui i a matou. Koia to matou whakapapa i timata mai i a Kurahaupo raua ko Pohurihanga.


Te Hapua ki Tamaki Makaurau


I whanau au ki Te Hapua i te tau 1920. Iwa tekau ma wha aku tau inaianei! Na, kei konei tonu au e kapekape ana, e korero ana, e aha ana. Heoi ano, e noho ana.

Ka moe toku whaea i toku matua i te matenga o tona wahine tuatahi i te flu i te tau 1918. Rua tekau ma ono ona tau pea. Ko nga tau o taku matua, tata ki 40. Ka moe raua, ka puta matou. E hia nei o matou? Tekau ma rua. E waru o matou e puta ora mai. Na, ko matou katoa i eke ki te waru tau! Kei konei te toenga o matou. Te kaha o matou i a matou e tupu ana, na te mea, he moumou kai ki konei. He pipi, he ika, he kumara, koina o o matou kai, mo a matou oranga. Katahi te reka o te moana o Parengarenga. Ko taku matua, he tangata kaha ki te mahi kumara. Kaore matou i hiakai. Kaore matou i noho pohara i runga i tana nei mau i a matou.

I tupu ake matou i roto i a matou reo. Engari, ka haere matou ki te kura, paku noa iho mai te korero i a matou e korerotia i te reo Maori. I mau matou ki te ako i era atu momo mea. Ko tenei ko te wero i aua wa. Ka hoki matou ki te kainga, ka puta mai te korero a to matou matua, 'Kaua koutou e korero i tena reo, i te reo Pakeha!' Otira, he tikanga whakatoi mai ki a matou. Kia mau matou ki te ako i te reo Maori, ki te reo Pakeha.

I kura au ki te kura o Te Hapua. Na, i te wa ka puta mai maua ko Mira Sz?szy (Petricevich i tera wa), ka puta maua i te tau 'standard' rima, ono pea. Ka ki tetahi wahine mahita ki a maua, 'Me haere korua.' E hiahia ana ia ki te mau i a maua ko Mira ki Akarana. Ka whakaaro au, 'E, me kite koe i aku matua. Kare tena whakaaro (kia haere) au; kare e taea.' He kaha ia ki tana take, a, me haere maua kura ai ki reira. Ka haere mai toku whaea, ka mea mai ki ahau i tetahi ra, 'E haere ana koe ki Akarana?' Ka mea ia, 'He pai koe ki te haere?' Ka korero au ki a ia, 'Kaore.' Ahakoa kaore hiahia haere, ka ki toku whaea, 'E haere ana koe ki Akarana. Kia kaha. He pai te take mou.' Na, ka riro maua ko Mira me te mahita. Engari, na te mahita i whakahaere ki ana tuahine, tokorua, kua moe tane, na raua maua ko Mira, i tiaki. Pena pai.

Ka ki mai te whanaunga o te mahita, 'Ae, mauria mai nga kotiro nei, ki a maua e noho ana.' Na, ka haere maua. Kaore maua i haere ki Kaitaia [ki te kura], i rere tonu maua (ma runga tereina) ki Akarana. Katahi ano maua ka noho i te taha o nga Pakeha nei.

Na, ko te timata tenei o te Kirihimete. I noho maua ki Tamaki mai i te Kirihimete atu ki te puarenga o te kura. Kei te mahi kaha to maua mahita, e mau nei i a maua te rapu karahipi hei tukua maua ki a Kuini Wikitoria, Queen Victoria School. Ka tata ki te puarenga o te kura ka puta mai te korero, 'Haere ki Queen Victoria.' Kua haere mai te karahipi mo maua. I haere mai i raro i te Mihingare, i te kura Mihingare.

Ko tenei haerenga ki Tamaki ko ta maua nei wa tuatahi. Pehea tena mo maua? Penei ki te kiore! E oma ana, e tirotiro ana! He mea tauhou. He mea tino tauhou. Whitu tekau ma rima nga tau pea i a au e ngaro atu, na kua hoki mai au ki konei ki Te Hapua.

I reira hoki i Tamaki, ka whakaaro nga wahine e tiakina maua, ko wai raua e pupuri i a maua, to raua kuare i te reo, to raua kuare i te tikanga Maori. Engari, he pai ke atu, me tukua maua ki Kuini Wikitoria. Kei reira te reo, kei reira nga tikanga o te ao, me te noho tahi me ratou, nga kotiro no era atu rohe. No Te Arawa, no Waikato, no Whanau a Apanui, no Ngapuhi me era atu, nga kotiro. Ka rongo maua i te reo ki Queen Victoria. Engari kaore te reo e aru mai ki Queen Victoria. Heoi ano, ko matou katoa e mohio ana ki te korero i te reo. Ka rongo matou i te reo ke, o tena o tena.

I a maua e haere ana ki Kuini Wikitoria, kei te ata take haerengia mai te ahuatanga o nga tikanga e ako i a maua e nga hunga Pakeha nei. E toru tau pea ka kitea matou, ko nga tikanga ano e whaia ana i roto i te kura kia mohio matou ki te tiaki whare, ki te horoi kakahu, ki te mahi kai me era atu ahuatanga. Ko era ahuatanga kua oti matou i a matou taenga ki reira ki te kura. Ko era nga tikanga i arumia i raro i te hahi Mihingare.

A muri i tena, ka kumea mai maua ki te 'coaching college'. Ko te kaupapa o tera coaching college, he whiriwhiri tangata e hiahia ana ki te haere ki te whare wananga. Penei hoki nga korero, 'Me haere korua ki te kareti nei. Anei nga taonga ma korua: te reo Pakeha, history, Latin, maths, Maori. Ko enei ma korua e mau mo te kotahi tau kia puta korua mo te "matric" [matriculation].' Na wai? Na nga rangatira Pakeha enei whakatau. 'He iwi mohio hoki te take haere nga ahorei o te matauranga o te whare wananga.' Heoi ano ka haere maua mo te kotahi tau ki te coaching college i te 'ferry buildings'. Mutu ake te tau, ka korero a Mira, 'Kare puta te reo Pakeha.' Ka tino pouri au no te mea ko taku wawata, penei te korero o toku matua, me pehea taku haere kia whakatau. Na nga Pakeha nei kia whakatau.

Katahi ka noho puku me taku pouri. Ka whakaaro au kua he aku rangatira ki au. Ka oti ahau, me tuhia au i tetahi reta ki te whare wananga. I puta au i taku reta, ka inoi ahau kia whakawatea mai kia tukuna. Na, ka puta mai te whakaae ana. Kua riro mai taku matriculation. Na, ka watea kia haere nga tauira te huarahi ki te whare wananga, ki te teachers college, me era atu ahuatanga katoa. Pena te haere o te kiore o Te Hapua!


Ko Te Reo Mihi te Marae


Ko Te Reo Mihi o Te Hapua taku marae. Ko tera ingoa ko te ingoa na Ratana i hua. Ko te marae i mua i tena ko Te Hiku o Te Ika. Kaore au i kite i tera marae. Ko Waiora he marae ano, kei konei kei Ngataki. Ko Te Reo Mihi kei Te Hapua. Na, ko te marae tuatahi o Te Hapua, ko Te Hiku o Te Ika. Ko Kenana kei raro nei.

I te wa i a au e tamariki ana, ka tupu takoto mai te Hahi Ratana, i runga i te karanga o Piri Wiri Tua, te kaiwhakau o te ao Ratana. Ko Piri Wiri Tua tetahi atu ingoa o Tahupotiki Wiremu Ratana. Ka ngahoro te maha o te iwi Maori ki tana karanga. Ka noho te Hahi Ratana i waenganui i tena marae, i tena marae, i tena iwi, i tena iwi. Na, pena ta matou nei noho ki konei ki Te Hapua me te rohe nei.

I te wa ka tu te Hahi Ratana (i te 1920s), i mua atu i tera he tangata kaha a Ratana ki te whakapiki te ora ki te tangata. Ka mohio ia ki te tiaki ki te hunga, ki te rawa kore, ki te mauiui. Koia tena te tino meia i a ia. Ka rongo te iwi Maori, ka ngahoro ratou ki a ia. Ka haere kia whakaorangia o ratou mate. E heke ana nga tinana. He kaha a Ratana ki te whakapiki te ora. I runga i tera ahuatanga, katahi te iwi ka ruatia i a ia, ka kite ia. He tika inaianei, kua u te rangatira mo te iwi Maori. Na, ka pera tana huarahi mai hei tumuaki mo te Hahi Ratana. Na, ka whakaturia tana Hahi. Ka arumia atu te nuinga o te iwi.

Ka karanga a Piri Wiri Tua, 'Haere mai ki au, he morehu.' Kaua e haere mai ki ahau hei Ngati Kuri, hei Ngati Porou, hei aha atu. Haere mai ki au he morehu.


Te Ao Hurihuri


Ahakoa he whakahirahira te Hahi Ratana, ki te iwi hei oranga mo te iwi, ka puta te ao hou hoki. He ao hurihuri mo matou. Ka tahuri atu nga tangata i nga tikanga o te ao tawhito. Ka kitea ahau inaianei i ta matou nei noho pohara i Te Hapua. Ka noho ngoikore nga ahuatanga inaianei i konei, i Te Hapua.

Ko ta matou nei marae ko Waiora, na riro mai i Te Reo Mihi. Koia ke ra te marae tuturu i roto i Ngati Kuri. Ehara i te tikanga karanga o te marae Te Reo Mihi o nga tupuna. Kaore nga tupuna i runga i tera whare. Kaore he tupuna.

I a au e tupu ake, kihai matou i haere ki nga marae ki nga tangi. He mea tauhou tera. Kihai matou nei ra i tukuna haere ki nga tangi maha. I haere ki etahi. Engari, kei kona ano te whakaaro e mohio ana ahau, 'Kaua koutou e haere ki te marae. Hoki koe ki te kura. Hoki koe ki te kainga.' Ko era tu korero. Ko nga tikanga ehara i te tikanga Maori tuturu. Engari e haere nei i raro i te ia o te Hahi Ratana.

Na, ka mauiui tetahi o matou. Kua haere mai nga apotoro ki te whakapiki te ora ki a matou. Na matou te haerenga, kua huri mai te patai ki toku matua, 'He aha nga tekoteko kei a koe?' No te mea, ka whakaaro etahi, 'Kei kona te mate o nga tamariki nei.'

Ka mea atu toku Papa, 'Ae, kei a au. Tukuna nga taonga ki Ratana Pa. Whakawateangia. Ko enei nga mea e pa ana ki te mauiui o nga tamariki.' He maha nga taonga na taku matua i heke pera.

I te noho noa iho matou i nga tikanga Maori, nga waiata o nga kaumatua kuia, nga tikanga poroporoaki, me te karanga ki te manuhiri. Kua whakakore te reo. Kaore he tangata kaha ki te whaikorero. Kaore he tino kaha te mau i nga tikanga i waenganui i nga tangata inaianei. Ka noho pohehe nei. Koia tenei tetahi o nga take, e arumia e ahau inaianei. Na, ka noho pohara matou. Kuare mutunga nei.

Na, ka hua ki waho atu o tenei rohe, ka kite, ka rongo i te whakahaere o nga iwi i runga i nga marae. Ko nga whaikorero, nga poroporoaki me era atu ahuatanga i roto i nga iwi Maori tuturu, kei te haere tonu. Ka rongo au i te tino rangatira o nga whaikorero i waenganui i etahi atu iwi. Ko nga whaikorero kei konei he poto. I nga ra o mua, he roa ake nga whaikorero. Ka huri te ao Maori, te ao o Ngati Kuri mai rano, mai i te wa i a au e tamariki ana.

I nga ra o mua (me inaianei) he rangatira tenei mea te whaikorero i roto i nga hapori Maori. Kei te ora tonu i te rohe o Tuhoe. He reo ataahua ta ratou me nga korerotanga me nga whakatauki. Ma enei momo ahuatanga kei te tino ataahua to ratou reo. Te ahua o te tu o te tangata, te ahua o to ratou mau kakahu, he ata kitea hoki. Kaore ratou i haere mai i roto i nga hu omaoma. E mau huiti ana ratou. I whakatupatongia nga kaumatua o Te Arawa i nga rangatahi, 'Me penei to tu i runga i te marae'. Taea e koe te kite i o ratou hu ataahua e papai ana. Kaore matou e tino mahi ana i enei mea ki konei. Kaore matou e tino mohio ana i enei tikanga o te 'tu marae'. Ko te kaupapa, me mau atu te mana kei a koe i te wa ka tu koe ki te korero i runga i te marae.

Ahakoa he wa uaua i enei wa, ka rapurapu nga tangata ki te whaikorero. Ko taku manawanui tenei inaianei kia ata whangai atu, kia whakaoho ake atu nga pakeke ra! Me whakaae ratou he tikanga hei aru ma ratou. Engari i a etahi o ratou e noho nei, pai noa iho te noho kore take. Kare atu he wawata i tua atu i tenei i a ratou inaianei. He uaua, he uaua te arumia nga tikanga e korerotia nei e ahau. Te wawata tera pea. Tera pea, ka oho ake taku iwi.


Te Reo


Ko te rere o te reo mai i a au e tamariki ana ki inaianei: i takoto nga ahuatanga i waenga i nga whanau Maori o te motu, a, ko te haere o te tikanga o nga kura kia whakakahore te reo i roto i nga kura. I reira hoki matou i whakataetae ana. Ko nga ture i roto i nga kura, 'kaua e korero i te reo, na kua arumia, kua tukitukia e nga mahita. Heoi ano, ko matou nga tamariki, ka mau matou ki te korero i te reo. 'Catch us!' Kare matou i kino. He whakataetae noa iho. Na, kei to matou kainga, ko te karanga i reira, 'kaua korero i te reo Pakeha'. Kare matou i kawa, kare matou i pukuriri. Ko matou e peke ana, a, ka patua atu, a, ka peke nga korero, na ka puta 'people like me!'

He pai noa iho te karanga o te kohanga reo me te kura kaupapa Maori. Engari, me tupato matou. Me kore e waihotia te ako i te reo ki nga mahita anake. Ko te mea nui, ka korerotia te reo, kia mohio tatou katoa.

Ko toku matua, whakakahore te reo Pakeha i to matou kainga. E kore ia e mohio ki te korero Pakeha. Ko ta matou (ko nga tamariki) whakarongo i tana reo Pakeha he kata mo matou! Engari he tangata mohio ki te kaute kapira i a ia e hoko ana i ana kapia (kauri gum). Ka mohio ki te reo Pakeha (mo tena), ara ko nga kupu 'pounds', 'shillings' me era atu tu momo kupu. Ka noho tokomaha o nga 'Dallies' (Dalmatians) i waenga i a matou. He tino mohio ratou ki te mahi. He kaha hoki ki te ako i te reo Maori. He kata ma matou na te mea he pukukata ta ratou whakamatau!

Ka hoki aku mahara ki te huarahi i ahu mai ahau mai i aku tamarikitanga ki inaianei. I toa ahau, i puta ahau ki te ao marama, na te mea, ahakoa kare oku matua i mohio ki te huarahi o te matauranga, kuare mai nga matimati, ka tautoko raua i taku haerenga ki taku huarahi. I puta mai maua ko Mira, na te awhina o te hunga Pakeha, ata poipoi i a maua e tamariki ana, puta noa. Ehara i te mea he wahine mohio maua, kao. Na te tikanga tiaki a te hunga wahine nei, ata titiro i te huarahi tika, ka whai matauranga maua. Ko taku mohio pera, mo nga tamariki katoa o te ao. Mehemea ka timata mai te manaaki mai i te tamarikitanga, a, pakeke noa, ka puta. Koia tenei taku karanga ki taku iwi. Kei roto i o tatou ringaringa te ora me te mate o ta tatou tamariki. Mehemea kaore tatou nga matua e pa ana ki a tatou tamariki mai i te tamarikitanga, kaore nga tamariki e puta he rangatira. Heoi ano, ka noho. He iwi koretake. Pena no te reo. Pena no te reo.

Me ako ki te kainga. Kaua e tukuna atu ma wai i ke atu. Ma nga mahita, ma wai atu, ma wai atu. Tuatahi, koutou me hoki ki te kainga. Akona te reo, korerotia i te reo e koutou ki nga tamariki. Ma koutou e ako. Penei taku hakahau ki te hunga e aki nei, kia mau i te reo, kia mau i te reo. Kaore ano au kia rongo i a ratou e mea ana, koutou nga kaumatua, nga whaea, nga matua. Puritia te reo i roto i te kainga. Akona mai i reira. Moumou taima engari kaore tena.

Me tini / whakarereke nga whakaaro. E mohio ana au he pakeke, engari kei te mohio koe, me mahia kia tika. Kaore noa iho nga kupu nahe, engari ko te ahua. He reo rangatira. Me whakaaturia tatou i etahi o nga korero tawhito o nehera, nga korero i korerotia e nga tupuna o mua i runga i te marae. Me rongo tatou i era. He nui nga mahi o nga kaikorero Maori, kei roto i te reo, kei reira. Me whakarongo ki etahi atu o era tangata, ki era atu taonga. Me whakaaturia te hunga e ako tonu ana ki enei momo reo kia mahia ai ratou kia whakamaioha ratou, a, kia matatau, me te ngakau nui ki ta tatou reo. Ehara tenei te takoro noiho i nga mapere. He nui rawa atu i tera. He wairua kei roto i te whakaakoranga me te reo hoki. Ko te wero mo tatou, mo te Pouaka Whakaata Maori me etahi atu, kia maumahara i era atu mea.

Me whai tangata no konei ki te haere atu ki etahi atu wahi ki te ako, e mea nei ahau, ko nga 'whakakitenga'. Me whakaako i reira, engari ma tatou e whakakorikori. Ko te kaupapa, me whakamatau atu i tenei mea te whaikorero me etahi atu mea i tera taumata, whakaakongia, a, whakahoki mai i era mahi ki te kainga. He rereke nga tikanga o tena takiwa, o tena takiwa. Hei tauira, i roto i Ngapuhi, e kore koe e mohio ko wai nga kaikorero. Ka noho nga kaikorero i waenganui i te iwi. I te wa e rarangitia ana te noho o nga tangata o tera tahi ka taea e te tangata ki te mea atu, 'Ae ra, e mohio ana ahau ki a ia, e mohio ana ahau ki a ia, e mohio ana ahau ki a ia'. E taea ana te tirotiro i enei kaikorero, engari kaore e taea i te wa i haere mai a Ngapuhi. He takoro torangapu i mahia e ratou. He kamakama ratou mo tera. Kihai ratou i whakaatungia ko wai nga kaikorero, na reira ka pupuri tonu ake ratou i to ratou huanga. He whakangaio katoa hoki enei.

He nui te matauranga kei nga pukapuka meneti o te Kooti Whenua. He tino nui hoki kia whai huarahi ki nga wharepukapuka ki te wahi kei reira nga meneti mo nga take whenua. Ahakoa e hopohopo ana nga kai panui Maori, me tohutohu te tangata ki tena huarahi. Me whakaaturia ratou ki nga maiatanga. Me whakamahia kia hiahia ratou. He maha hoki nga huarahi he whakapakari haere i te reo me ona tikanga. Ehara i te mahi mama. Engari me mahia.


(Continues...)

Excerpted from Maranga Mai! by Merata Kawharu. Copyright © 2014 Merata Kawharu. Excerpted by permission of Auckland University Press.
All rights reserved. No part of this excerpt may be reproduced or reprinted without permission in writing from the publisher.
Excerpts are provided by Dial-A-Book Inc. solely for the personal use of visitors to this web site.

Table of Contents

Wahinga Korero Erima Henare vi

Introduction Merata Kmwharu 1

1 Ko te Rere o te Reo / The Decline of the Language Merimeri Penfold 11

2 Tribal Marae: Crisis? What Crisis? Paul Tapsell 35

3 Te Memeha Haere o nga Kaikorero Tohunga ki Runga i nga Marae / The Dearth of Competent Speakers on the Marae Hone Sadler 65

4 Te Reo Maori and Maori Identity: What's in a Maunga? Arapera Ngaha 71

5 Motuti Road: At the End of the Road, or Just the Beginning? Kevin Robinson 97

6 Te Reo Maori and Schooling Margie Hohepa 103

7 Aue, Taukiri e: The Changing Face of Marae Fraser Toi 129

8 Te Reo Maori and the Tamariki of Te Tai Tokerau: A Twenty-first-century Demography Stephen McTaggart 139

9 Renaissance and Re-Engagement: A Rangatahi Perspective Kiri Toki 175

10 Casting a New Net: Connecting Marae and te Reo in the Information Age Merata Kawharu Paratene Tane 181

11 Made of Many Threads: Identity as a Vibrant Tapestry Pounamu Jade Aikman-Dodd 211

12 Nga Taonga Korero and the Modern World Michael Hennessy 219

Acknowledgements 246

Index 248

Customer Reviews

Most Helpful Customer Reviews

See All Customer Reviews